1404/5/21
در گذشته، پزشکی بیشتر بر تجربه مستقیم پزشکان، مشاهدات بالینی و ابزارهای تشخیصی محدود تکیه داشت. آموزش مهارتهای جراحی و درمانی معمولاً با کارآموزی در کنار بیماران واقعی انجام میشد که نهتنها با ریسک بالای آسیب به بیمار همراه بود، بلکه فرصتهای یادگیری را با محدودیتهای زمانی و مکانی مواجه میکرد. نبود امکان شبیهسازی، محدودیت در دسترسی به منابع تخصصی در مناطق دورافتاده، دشواری ارتباط سریع میان پزشکان، و فقدان ابزارهای دقیق برای بررسی روند بیماریها، همگی چالشهایی جدی برای پزشکان به شمار میآمدند و کیفیت آموزش و درمان را تحت تأثیر قرار میدادند.
با پیشرفت چشمگیر فناوری در سالهای اخیر، این محدودیتها به تدریج کمتر شدهاند. حال ورود فناوریهای جدید مانند واقعیت مجازی، واقعیت افزوده و متاورس افقهای تازهای را پیش روی پزشکی گشوده است. امروز میتوان بدون به خطر انداختن بیماران، پیچیدهترین فرآیندهای پزشکی را شبیهسازی و تحلیل کرده و نتایج آن را با دیگر پزشکان در سراسر جهان به اشتراک گذاشت.
بخش زیادی از تحولات عمیق سالهای اخیر در حوزه پزشکی را مدیون فناوری نوین واقعیت مجازی هستیم. متاورس، واقعیت مجازی و واقعیت افزوده به یکی از مهمترین ابزارهای آموزش، تشخیص، درمان و مدیریت خدمات پزشکی تبدیل شدهاند.
واقعیت مجازی با ایجاد محیطهای شبیهسازیشده سهبعدی، امکان تمرین مهارتهای جراحی و پزشکی را در شرایطی ایمن و کنترلشده فراهم میآورد. به گونهای که دانشجویان و پزشکان میتوانند بدون به خطر انداختن بیمار، بارها و بارها اقدامات پزشکی مختلف را تجربه کنند. این فناوری در توانبخشی بیماران هم مؤثر است. طراحی محیطهای تعاملی و بازیمحور میتواند به بیماران سکته مغزی یا آسیبهای حرکتی کمک کند تا به تدریج قدرت عضلانی و حرکتی خود را بازیابند. واقعیت مجازی با مدیریت درد و اضطراب، بهویژه پیش از جراحی یا حین درمانهای دردناک، به آرامسازی ذهن و کاهش تنش روانی بیماران کمک میکند.
این فناوری محیطهایی کنترلشده و امن میسازد تا بیماران بدون مواجهه مستقیم با شرایط واقعی، در معرض موقعیتهایی قرار بگیرند که برای درمانشان ضروری است. مثلاً در درمان اختلالات اضطرابی یا فوبیا، فرد بهتدریج و تحت نظر درمانگر، با عوامل محرک ترس خود روبهرو میشود و واکنشهایش را مدیریت میکند.
در حوزه اوتیسم، محیطهای تعاملی واقعیت مجازی به مبتلایان کمک میکنند تا در فضایی بدون فشار و به دور از قضاوت دیگران، مهارتهای اجتماعی و ارتباطی خود را تمرین کنند. این فناوری تعاملات اجتماعی روزمره را بدون اضطراب و استرسهای دنیای واقعی در اختیار کودکان و نوجوانان مبتلا به اتیسم میگذارد.
واقعیت مجازی در زمینه اختلالات روحی و روانی پیچیدهتر نیز ابزارهایی نو برای سنجش و درمان در اختیار رواندرمانگران میگذارند. مطالعات متعدد، از جمله پژوهشی که در سال 2021 در Frontiers in Psychology منتشر شد، نشان میدهند که استفاده از محیطهای شبیهسازیشده در واقعیت مجازی میتواند در کاهش علائم افسردگی، اضطراب و PTSD مؤثر باشد. این محیطها با تحریک حواس و ایجاد سناریوهای تعاملی، بخشهایی از مغز را فعال میکنند که در تجربه احساسات مثبت و کنترل استرس نقش دارند.
واقعیت افزوده، بر خلاف واقعیت مجازی که یک محیط کاملاً دیجیتال میسازد، لایههای اطلاعات دیجیتال را به دنیای واقعی اضافه میکند. به این ترتیب، پزشکان میتوانند هنگام کار روی بیمار، اطلاعات مفید و تصاویر اسکن را در همان لحظه ببینند. این فناوری میتواند در جراحیها، با قرار دادن دادههای حیاتی و مدلهای سهبعدی آناتومی در میدان دید جراح، دقت عمل را به شدت بالا ببرد. در آموزش بالینی هم این امکان را به وجود میآورد که نکات آموزشی مستقیماً روی بدن بیمار یا یک مدل نمایش داده شود.
واقعیت افزوده به برنامهریزی درمان هم کمک میکند. با استفاده از این فناوری میتوان تصاویر MRI یا CT را با تصویر واقعی بدن ترکیب کرد تا محل دقیق آسیب یا تومور مشخص شود. حتی پزشکان در نقاط مختلف جهان میتوانند با استفاده از این فناوری بهطور همزمان یک تصویر را ببینند و با یکدیگر مشورت کنند.
متاورس که نسل جدید اینترنت سهبعدی است، با ایجاد محیطی مجازی و تعاملی، فرصت برقراری ارتباط بین کاربران از طریق آواتارها را به وجود میآورد. این فناوری میتواند در آینده با ایجاد بیمارستانها و کلینیکهای مجازی، پزشکی دیجیتال را ممکن کند. به شکلی که بیماران بتوانند بدون خروج از خانه با پزشک مشورت کرده و روند درمان خود را پی بگیرند.
پزشکان و محققان هم میتوانند در یک فضای سهبعدی مشترک جمع شوند، تجربیات خود را به اشتراک بگذارند و در شبیهسازی عملهای جراحی شرکت کنند. آنها حتی میتوانند پروندههای پزشکی را به شکل سهبعدی و تعاملی مرور کرده و با ترکیب دادههای واقعی و مدلهای شبیهسازیشده، روند بیماری را پیشبینی و روشهای درمانی جدید را قبل از اجرا بررسی کنند.
پژوهشهای علمی، تأثیر مثبت این فناوریها را به خوبی نشان دادهاند. به عنوان نمونه، مطالعهای که در سال ۲۰۱۹ در Journal of Surgical Education منتشر شد نشان داد که استفاده از شبیهسازهای واقعیت مجازی، دقت و سرعت عمل جراحان تازهکار را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد. همچنین، تحقیقات انجامشده توسط دانشگاه آکسفورد در سال ۲۰۱۷ ثابت کرد که بهکارگیری واقعیت مجازی در مدیریت درد بیماران سوختگی، باعث کاهش احساس درد تا ۳۵ درصد در طول درمان گردیده است. در حوزه توانبخشی، پژوهشی که در سال 2020 در مجلهی NeuroRehabilitation منتشر شد نشان داد که بیماران سکته مغزی که در جلسات توانبخشی خود از محیطهای تعاملی واقعیت مجازی استفاده میکردند، توانستند تواناییهای حرکتی بدن خود را بهتر و سریعتر از بیمارانی که با روشهای معمول تمرین میکردند، به دست بیاورند.
شواهد علمی بسیاری در اثبات کارایی واقعیت افزوده وجود دارد. پژوهش منتشر شده در مجلهی Annals of Surgery در سال 2021 اظهار میدارد که جراحانی که در عملهای جراحی کبد از هدستهای واقعیت افزوده استفاده کردند، توانستند میزان دقت برش را به شکل معناداری افزایش داده و زمان عمل را کاهش دهند. همچنین، مطالعهای در Medical Education نشان داد که استفاده از واقعیت افزوده برای آموزش آناتومی به دانشجویان پزشکی، عملکرد آنان در آزمونهای عملی را 25 درصد بهبود بخشید.
متاورس هنوز یک فناوری نوپا در پزشکی است، اما تحقیقات اولیه چشمانداز روشنی را ترسیم میکنند. بنابر مطالعهی Frontiers in Virtual Reality، محیطهای سهبعدی چندکاربره، با تسهیل همکاری پزشکان در شبیهسازی جراحیهای پیچیده، کیفیت تصمیمگیری جمعی را افزایش میدهد.
همچنین، پژوهش منتشر شده در JMIR Medical Education ثابت کرد که کلینیکهای مجازی میتوانند به بیماران مناطق دورافتاده با کیفیتی مشابه معاینهی حضوری، خدمترسانی کنند.
با توجه به این شواهد، روشن است که واقعیت مجازی، واقعیت افزوده و متاورس نه تنها ابزارهای فناوری، بلکه بخشی از آینده پزشکی هستند. این فناوریها میتوانند کیفیت خدمات درمانی را افزایش داده، هزینهها را کمتر کرده و دسترسی بیماران به خدمات را بهبود بخشند. هرچند بهرهگیری کامل از این فناوریها مستلزم سرمایهگذاری در تجهیزات، آموزش نیروی انسانی و توجه به مسائل اخلاقی و حریم خصوصی است، اما بیتردید آینده پزشکی بهشدت با این ابزارهای نوین گره خورده است و با گذر زمان شاهد نقش پررنگتر آنها در تمامی مراحل آموزش، تشخیص و درمان خواهیم بود.
